Inzet van 1 (NLD) Air & Missile Defence Taskforce in Polen

De auteur is commandant van de samengestelde Nederlandse lucht- en raketverdedigingstaakgroep die momenteel is ingezet in Polen. Zijn reguliere functie is chef-staf & plaatsvervangend commandant van het Defensie Grondgebonden Luchtverdedigings Commando (DGLC) in Vredepeel. Daarnaast is hij commandant van het Korps Luchtdoelartillerie.

“Air defence systems: buying them is easy, operating them effectively is hard, integration is harder, and there’s no substitute for realistic training, proper maintenance, and leadership that prioritizes readiness over propaganda.” (Mike “Woody” Woodhouse).

In dit artikel ga ik in op de Nederlandse bijdrage met een Air & Missile Defence Taskforce (AMDTF) aan de NATO Security Assistance & Training for Ukraine (NSATU) missie in Polen. Mijn doel is om u meer inzicht te geven over deze bijdrage en te duiden waar die toe dient. Zo beschrijf ik de context waarin wij opereren, duid ik de aanloop naar deze inzet en benoem ik de complexere aspecten van onze opdracht. Hoewel het een statische inzet betreft, is de omgeving in vele facetten dynamisch. Ik geef daarom als disclaimer aan dat dit artikel mogelijk is ingehaald door de actualiteiten na de aanleverdatum bij de redactie.

CONTEXT

Ontstaan, doel en structuur NSATU

De NSATU-missie is opgericht door voormalig Secretaris-Generaal Jens Stoltenberg tijdens de NAVO-top in juli 2024 in Washington. De missie is gericht om het plannen, coördineren en leveren van veiligheidsassistentie en training die Oekraïne nodig heeft om te kunnen zegevieren in het gevecht van vandaag en in de toekomst. De NSATU-missie kent drie operatielijnen. Dat zijn (1) het trainen van Oekraïense strijdkrachten buiten het Oekraïens grondgebied, (2) het bijdragen aan het (door)ontwikkelen van de Oekraïense strijdkrachten op de langere termijn en (3) het plannen en coördineren van donaties van (militair) materiaal en reparaties van uitrustingstukken. Nagenoeg alle fysieke activiteiten van deze drie operatielijnen komen door een groot logistiek knooppunt in Polen, genaamd Logistics Enabling Node-Poland (LEN-P).

LEN-P facts & figures

Twee dagen na de grootschalige invasie van Oekraïne door de Russische Federatie heeft Polen op 26 februari 2022 het LEN-P opgericht en geactiveerd. Daar komen vanuit de lucht, via de weg en over het spoor dagelijks vrachten aan met (militair) materiaal en munitie. Ook het personeel van de Oekraïense strijdkrachten dat in het buitenland getraind wordt, komt door dit LEN-P heen. In vier jaar tijd betreft het circa 5.000 cargo vluchten, 40.000 vrachtwagens, 10.000 treinstellen en 160.000 personen. Dat zijn indrukwekkende aantallen die het voorstellingsvermogen te boven gaan. Wij zijn hier dagelijks getuige van. Het blijft indrukwekkend om te zien wat er allemaal binnenkomt, wat er wordt overgeslagen op Oekraïense vrachtwagens en veelal onder de dekking van duisternis vertrekt en de Pools-Oekraïense grens passeert.

Dreiging

LEN-P is van essentieel belang voor Oekraïne en wordt sinds het moment van oprichting voorzien van lucht- en raketverdediging. Initieel gebeurde dat door Amerikaanse Patriot eenheden en dronebestrijdingsmiddelen (Counter Uncrewed Aerial Systems (C-UAS)). In januari 2025 heeft Duitsland de Amerikaanse Patriot eenheden afgelost en heeft Noorwegen met een NASAMS-eenheid tot 1 juli 2025 bijgedragen aan de bescherming van LEN-P. Polen zelf heeft de Amerikaanse dronebestrijdingstaak overgenomen en draagt met een beperkte C-UAS capaciteit bij aan de bescherming van een deel van LEN-P. De dreiging uit de lucht boven Oekraïne is divers, dodelijk en in doorontwikkeling. De gewapende inzet van Nederlandse en Poolse gevechtsvliegtuigen in de nacht van 9 op 10 september 2025 toont aan dat (on)bedoelde luchtruimschendingen of provocaties niet langer ondenkbaar zijn.

Opdracht

De roep om lucht- en raketverdediging klinkt steeds luider, maar deze capaciteiten zijn zeer schaars. Met de Kamerbrief van 20 augustus 2025 informeert de minister van Defensie de Kamer dat Nederlandse luchtverdedigingscapaciteiten LEN-P gaan beveiligen. Nederland heeft aan de NAVO toegezegd om een AMDTF te leveren in de periode van december 2025 tot juni 2026.

Mijn (geherformuleerde) opdracht is om een lucht- en raketverdedigingstaakgroep te formeren met Patriot, NASAMS en C-UAS middelen, deze gereed te stellen voor inzet, naar Polen te verplaatsen, Duitsland af te lossen en LEN-P vanaf 6 december 2025 te beschermen tegen aanvallen vanuit de lucht.

Capaciteiten en organisatiestructuur AMDTF

De AMDTF bestaat uit twee Patriot Fire Units, een NASAMS Fire Unit en een C-UAS peloton dat optreedt met een mix aan verschillende dronebestrijdingsmiddelen (C2, sensoren en effectoren). De luchtverdedigingsoperatie wordt aangestuurd door een staf en ondersteund wordt met extra C2, logistieke en CIS-capaciteiten. In totaal bestaat de AMDTF uit circa 230 personen, waarbij dat in de beginfase meer dan 300 militairen bedroeg. Vanwege de verschillende vervoersmodaliteiten (lucht, weg en spoor) en de complexiteit van het tijd-ruimte-middelen raamwerk was er een omvangrijk kwartiermakersdetachement vooruit gestuurd om de verplaatsings- en opbouwfase in goede banen te leiden. Zij zijn na de overname van het commando teruggekeerd naar Nederland of opgegaan in de AMDTF. Het merendeel van het personeel en materieel van de AMDTF is afkomstig van het DGLC, waarbij specifieke en/of schaarse capaciteiten van externen zijn toegevoegd.

AANLOOP

Planningsfase

De planningsopdracht voor de inzet van een AMDTF werd begin april 2025 aan het DGLC gegeven. Toen werd duidelijk dat er een behoefte was aan een geïntegreerde luchtverdedigingscapaciteit die meerdere verschijningsvormen van het luchtdreigingsspectrum kan opvangen en pareren. Eind mei werd de formele opdracht gegeven om een planning, inclusief operationele verkenningen, voor te bereiden en uit te voeren. In die periode was het DGLC ook de NAVO-top in Den Haag in juni aan het beveiligen en de NAVO-certificering voor Patriot in Kreta in augustus aan het voorbereiden. Als gevolg van de beperkte resterende voorbereidingstijd was er geen mogelijkheid voor een gereedstellingstraject van de AMDTF als geheel.

Verplaatsings- en opbouwfase

Het kwartiermakersdetachement is vanaf medio november gefaseerd naar Polen vertrokken om de verschillende deelnemers en colonnes te ontvangen en verder op weg te helpen. Eind november stond de complete AMDTF verplaatsingsgereed op de Luitenant-generaal Bestkazerne in Vredepeel. Die verschillende colonnes zijn gefaseerd per spoor, weg en lucht vertrokken. Begin december zijn al die verplaatsingen uitgevoerd, zijn de locaties en gebieden ingenomen en voorbereid en hebben we de bescherming van LEN-P overgenomen van Duitsland. Op de dag van de commando-overdracht stond er al een multinationaal Readiness Evaluation Team van NATO AIRCOM klaar om onze Fully Operational Capable verklaarde status te valideren en te onderwerpen aan een aantal (gesimuleerde) activiteiten in de lucht. De uitkomst van die validatie was dat de AMDTF voldeed aan alle NAVO-standaarden en de opgedragen paraatheidsgraad valide bleek. Dat moment markeerde de transitie van de verplaatsings- en opbouwfase naar de uitvoeringsfase waar wij tot nader order in verkeren.

COMPLEXERE ASPECTEN

Iedere missie is uniek, net als de context waarin er opgetreden wordt. Toch zijn er een aantal aspecten die deze missie complex maken. Ik benoem er drie die niet alleen voor de AMDTF of het DGLC gelden, maar ook van toepassing zijn op andere vormen van inzet. Deze dragen bij aan de beeldvorming voor u als geïnteresseerde lezer, maar dienen ook als aandachtspunten voor andere en toekomstige operaties.

Verplaatsen in vredestijd

De opmerking van Secretaris-Generaal Mark Rutte tijdens een persconferentie van NAVO in december 2024 is treffend. “We are not at war, but we are not at peace either.” Toch prevaleren de wetten, het beleid en de regelgeving van vredestijd, zeker op het gebied van verkeer, verplaatsingen en vervoer (van gevaarlijke stoffen). Ik durf te stellen dat we nu niet in staat zijn om militair gezien te kunnen reageren met de snelheid van relevantie in het geval van een verder escalerende crisis of oplopend conflict met Rusland. Ik onderbouw die stelling met een aantal voorbeelden.

Het heeft meer dan een week geduurd om van Nederland naar Polen te verplaatsen met een aantal treinen. Er werd onvoldoende prioriteit of voorrang gegeven aan militair treinverkeer. Het kan sneller, maar de financiële middelen werden daar niet voor gealloceerd/toegewezen. Bovendien liep iedere trein nog eens 24 tot 72 uur vertraging op vanwege bureaucratische bepalingen en afhankelijkheden van Duitse en Poolse instanties.

Verplaatsingen via verschillende modaliteiten vergt schaarse kennis, kunde en ervaring die niet op eenheidsniveau aanwezig zijn. Iedere modaliteit kent eigen bepalingen t.a.v. bepakken, documenteren, beladen en transporteren. In het geval van een voertuig dat meerdere soorten (bv. lithium) batterijen vervoert, kost het een gekwalificeerde functionaris meerdere werkdagen om vrachtbrieven op te maken, bij te dragen aan het verplichte risico-analyse overzicht en de uitrustingsstukken over te boeken in SAP.

Opslag van (kapitale) munitie is geboden aan strenge veiligheidseisen. Dat geldt sinds augustus 2025 ook voor (tactische) verplaatsingen van geladen / beladen wapensystemen. Het gevolg van deze bepaling is dat de aankomst van onze Patriot en AMRAAM raketten qua tijd naadloos moest aansluiten op het klaar hebben staan van de lanceerinstallaties. Het op de grond zetten van de gecertificeerde munitiecontainers werd al geïnterpreteerd als opslag. Nadat de lanceerinstallaties voorzien waren van munitie, trad de bepaling in werking dat er dan diplomatieke goedkeuring nodig is om te mogen verplaatsen. Zelfs op een omheinde faciliteit waarbij er slechts enkele honderden meters afgelegd moest worden over een verharde weg naar de stellingen.

Aflossen van Duitsland en samenwerken met Poolse Host Nation Support

De locaties van waaruit wij LEN-P beschermen waren of (te) laat beschikbaar of nog in gebruik door onze Duitse voorgangers. Vanwege verschillende beperkingen vanuit Polen was er geen alternatief in ruimte, waardoor wij “op” de Duitse locaties hebben moeten plannen. De opgedragen paraatheidsgraad diende continue gewaarborgd te blijven, waardoor er een complexe vierdimensionale puzzel gelegd moest worden waarbij het voorbeeld (tijd en ruimte) vaak veranderde, maar ook de puzzelstukjes (middelen) niet naadloos in elkaar pasten. Die detailafstemming met Polen en Duitsland vond plaats terwijl het gebeurde, voertuig voor voertuig, kabel voor kabel en verbindingsmiddel voor verbindingsmiddel. Ondanks een zorgvuldig voorbereid en integraal afgestemd plan, met uitgewerkte contingency plannen en reservetijd en -capaciteit, zorgde de taalbarrière, miscommunicatie en bureaucratie voor frictie en het verlies van operationeel tempo.

Voorbereiden, vooruitkijken en verzadiging voorkomen

Deze Nederlandse bijdrage is bijzonder, omdat er voor het eerst een geïntegreerde luchtverdedigingstaakgroep is samengesteld die expeditionair wordt ingezet. Zelfs bij onze strategische partners is er geen benchmark van drie soorten luchtverdedigingssystemen die geïntegreerd worden ingezet. Zij kijken mee hoe wij het doen.

Ook voor de transitie en doorontwikkeling van het DGLC is deze inzet een unieke kans om concepten te ontwikkelen en uit te testen in een operationele omgeving. Daarbij is de scope breed om te bezien wat een luchtverdedigingsoperatie nodig heeft aan aansturing en ondersteuning. Een groot punt van aandacht is wel dat dit een statische opdracht is om een vaste locatie te beschermen. Wij moeten ook de doorkijk maken naar de tijd-ruimte-middelen factoren en staf- en planningsgegevens bij een mobiele opdracht waarbij manoeuvrerende landeenheden en –formaties beschermd moeten worden. Ondanks de NFM Tier II opdracht van het DGLC om een VSHORAD-batterij met Stinger voor 13 Brigade Combat Team gereed gesteld en inzetbaar te houden, blijft dit een moeilijk te realiseren, maar ontzettend belangrijk OTK-onderwerp.

Het DGLC kan deze missie met de geboden ondersteuning uitvoeren, maar niet oneindig en niet zonder consequenties. Ondanks de investeringen in lucht- en raketverdediging blijft de basis beperkt, voornamelijk vanwege een gebrek aan voortzettingsvermogen en (logistieke) zelfstandigheid. Momenteel wordt dit als behoefte voor de bestedingsplannen verder uitgewerkt. Al komt daar vandaag toestemming voor en gaat de bestelling morgen naar de industrie, duurt het ondanks alle (procesmatige) versnellingen relatief lang voordat er inzetbare eenheden zijn, voldoende gevuld met gekwalificeerd personeel en werkend materieel. De doctrinaire basis en de O&iT-capaciteit dienen eveneens verder uitgebouwd te worden. Dat is waar de crux ligt; het continue prioriteren van opdrachten en middelen en anticiperen op (on)voorziene gebeurtenissen. Oftewel, verzadiging voorkomen.

AFSLUITING

Als commandant van de AMDTF dien ik hier vanuit Polen drie effecten te realiseren. Dat is dat het bondgenootschappelijk grondgebied en het luchtruim verdedigd is, Rusland wordt weerhouden van verdere escalatie en Oekraïne gesteund wordt door LEN-P te verdedigen. Om dat te kunnen heb ik drie doelstellingen geformuleerd, namelijk het zijn van een betrouwbare bondgenoot, een professionele partner en een gevechtsgerede eenheid. Voor mijn uitzendduur heb ik daarom drie speerpunten geformuleerd, namelijk professionalisme, operationele mindset en pro-activiteit.

Sinds de start van de Nederlandse bijdrage aan de missie staan we klokrond en onafgebroken op de opgedragen paraatheidsgraad. Ik ben trots op mijn mensen die dat continue mogelijk maken. Dat wordt ook gezien door onze naasthogere commandanten in Nederland, in de NAVO-structuur en hier in Polen. We krijgen veel (media)aandacht en bezoek van verschillende civiele en militaire hoogwaardigheidsbekleders, waaronder de ministers van Defensie van Nederland en Polen en van de Nederlandse Commandant der Strijdkrachten, Commandant Landstrijdkrachten en Commandant Lucht- en Ruimtestrijdkrachten. Zij onderstrepen het belang van deze missie en de waarde die daar aan wordt gehecht.

Met dit artikel wilde ik meer inzicht en duiding geven over de inzet van de Nederlandse AMDTF. De steun die andere landen aan Oekraïne geven wordt door ons beschermd. Voor die steun geldt hetzelfde als voor luchtverdediging; met luchtverdediging alleen wordt een oorlog niet gewonnen, maar bij gebrek eraan wordt die wel verloren.