Ik dacht laat ik eens met een bizarre uitspraak beginnen. Dat is tegenwoordig de gewoonte blijkbaar om de aandacht te trekken. Het verschil met deze uitspraak is dat ze minder bizar is dan het lijkt.
Oorlog is namelijk de ultieme menselijke activiteit. Niet omdat oorlog verheven, rationeel of doelmatig is, maar juist omdat daarin alles samenkomt wat mensen in staat zijn elkaar aan te doen. Angst, woede, vernedering, wraak, moed, groepsdruk, opportunisme, ideologie en overlevingsdrang. Oorlog is het organiseren van maximaal geweld om zoveel mogelijk schade en leed bij de tegenstander te veroorzaken. Dat is het dan ook gelijk. De doelstelling is het toebrengen van leed, dat is waarom oorlog werkt.
Juist daarom vind ik het merkwaardig dat wij het woord oorlog tegenwoordig zo gemakkelijk gebruiken. We spreken over hybride oorlog, informatieoorlog, cyberoorlog, drone-oorlog of bedenk nog maar een bijvoeglijke categorie. Daarmee maken we het begrip oorlog steeds ruimer en tegelijkertijd steeds leger. Alsof iedere vorm van vijandige beïnvloeding oorlog is.
Natuurlijk een cyberaanval kan buitengewoon schadelijk zijn. Desinformatie kan samenlevingen ontwrichten. Economische druk kan een staat ernstig treffen. Maar oorlog begint voor mij daar waar georganiseerde menselijke macht daadwerkelijk wordt ingezet om geweld te produceren juist met dat doel, geweld produceren. Oorlog is geen metafoor. Oorlog is geweld.
Carl zag het niet goed. De grote negentiende-eeuwse Pruisische denker die nog altijd het intellectuele fundament vormt onder een groot deel van onze militaire analyse, had het mis. Zijn beroemde stelling dat oorlog een voortzetting van politiek met andere middelen is, klinkt logisch. Sterker nog, ze is zo elegant dat we haar bijna niet meer ter discussie durven te stellen. Maar ze klopt niet!
Want als oorlog werkelijk een instrument van de politiek is, dan zou de politiek in belangrijke mate moeten kunnen bepalen wat dat instrument doet. Een regering formuleert een doel, stuurt de krijgsmacht erop af en gebruikt geweld om dat doel te bereiken. Daarna wordt het instrument weer opgeborgen.
De werkelijkheid laat iets heel anders zien.
Zodra men besluit dat oorlog de manier is om doelen te bereiken, verandert de aard van het politieke proces. De politiek zet iets in beweging waarop zij vervolgens geen enkele controle meer heeft. Oorlog blijkt een vliegwiel te zijn, wat eenmaal in beweging haar eigen dynamiek heeft. Het onttrekt zich aan rationele besluitvorming. Geweld creëert zijn eigen dynamiek. Een gesneuvelde soldaat, een gebombardeerde stad, een vernederende nederlaag, een succesvolle aanval, ieder incident verandert de politieke werkelijkheid.. De tegenstander reageert. De eigen bevolking reageert. Bondgenoten reageren. Militairen gaan anders denken en handelen. Nieuwe doelen ontstaan uit oude doelen.
De oorlog begint daardoor de politiek te sturen in plaats van andersom. De stelling van von Clausewitz zou eigenlijk moeten luiden: “Oorlog is het einde van de politiek en er zijn andere middelen nodig om die weer te kunnen voortzetten.” De meeste woorden zitten er wel in, maar net even anders…
Kijk naar de Eerste Wereldoorlog. De oorlog die in 1914 begon als een Europese crisis liep uit op een industriële slachting die geen van de betrokken regeringen vooraf had gewild. Miljoenen mensen werden gedood. Economieën werden uitgeput. Imperia verdwenen. Revoluties ontstonden. De politieke leiders raakten steeds meer gevangen in de logica van de oorlog. Het oorspronkelijke politieke doel werd ondergeschikt aan de noodzaak om de oorlog niet te verliezen.
En daar zit een belangrijke denkfout. Oorlog wordt namelijk niet gewonnen of verloren. Oorlog is geen spel. Het is in beginsel ook niet te gamificeren.
Dat is een van de hardnekkigste misverstanden van de hedendaagse oorlogsduiders. Ze analyseren de militaire strategie alsof oorlog een ingewikkeld spel is waarin de beste speler uiteindelijk de overwinning behaalt. We zoeken naar slimme generaals, superieure doctrines, betere wapens en briljante manoeuvres.
Maar zoals gezegd oorlog is geen spel. In een spel zijn de regels vooraf gegeven. Spelers weten wanneer het spel begint en onder welke voorwaarden het eindigt. Winst en verlies zijn duidelijk gedefinieerd. De tegenstander accepteert dezelfde spelregels. En bovenal houdt de speler afstand tot het spel.
In oorlog bestaat die afstand niet. De spelers zijn onderdeel van het geweld. De regels veranderen voortdurend. De emoties lopen op. De bevolking wordt onderdeel van het conflict. En iedere actie verandert de omstandigheden waaronder de volgende actie moet worden genomen.
Vietnam is daarvan een overtuigend voorbeeld. De Verenigde Staten beschikten over een overweldigende militaire macht, maar die macht kon niet worden vertaald in het gewenste politieke resultaat. Hetzelfde geldt voor Nederlands-Indië. Nederland kon militair grote delen van het gebied beheersen, maar daarmee was de politieke uitkomst allerminst verzekerd.
Irak en Afghanistan laten hetzelfde patroon zien. Een militaire macht kan een regime relatief snel vernietigen. Maar het vernietigen van een regime is nog geen politieke overwinning. Vervolgens ontstaat een nieuwe werkelijkheid, met nieuwe belangen, nieuwe tegenstanders en nieuwe vormen van geweld. Isis, de Taliban, Houthi’s, de Straat van Hormuz…..
Oorlogen worden niet gewonnen noch verloren. Ze worden beëindigd Soms omdat één partij militair volledig is vernietigd. Soms omdat beide partijen uitgeput zijn. Soms omdat de politieke omstandigheden veranderen. Soms omdat een derde partij ingrijpt. En soms omdat beide partijen uiteindelijk besluiten dat verder vechten minder oplevert dan stoppen.
Maar het einde van de oorlog betekent nooit dat één partij heeft gewonnen.
De Tweede Wereldoorlog lijkt misschien het ultieme voorbeeld van een gewonnen oorlog. Nazi-Duitsland werd verslagen. Japan capituleerde. Maar wat was vervolgens de uitkomst? Europa werd verdeeld. De Sovjet-Unie werd een supermacht. China viel uiteindelijk in handen van de communisten. De Koude Oorlog ontstond. De politieke gevolgen van de overwinning waren dus allesbehalve een zorgvuldig uitgewerkt eindpunt van een geallieerde strategie.
Dit maakt ook het simuleren van oorlog zo moeilijk. Een computerspel kan de fysieke kant van oorlog uitstekend nabootsen: aantallen tanks, munitie, logistiek, terrein, snelheid en vuurkracht. Maar het kan nooit volledig simuleren wat oorlog met mensen doet. Angst verandert gedrag. Woede verandert doelstellingen. Wraak verandert proportionaliteit.
Oorlog is daarom niet rationeel, ook al lijken er rationele beslissingen en besluitvormingsprocessen in te zitten.
Misschien kunnen we oorlog het beste vergelijken met verliefdheid of rouw. Een toestand waarin ondanks dat de feitelijke situatie hartstikke duidelijk is. Iedereen die niet verliefd is of in rouw, ziet dat. Maar de persoon die het betreft, ziet dat waarschijnlijk ook wel maar toch gebeurt er iets anders.
Emoties nemen het over. Ratio verliest terrein. Het gedrag van de ander krijgt een betekenis die het misschien helemaal niet heeft. Een klein gebaar kan enorme consequenties krijgen. En vooral, je kunt verliefdheid of rouw niet winnen en ook niet verliezen. Eén ding is zeker, het eindigt
Precies zo is oorlog. De politiek kan besluiten tot oorlog. Dat is waarschijnlijk al geen rationeel besluit meer maar getriggerd door iets traumatisch. 9/11 en 7/10 zijn zomaar twee data die in mijn gedachten schieten. Na dit besluit is de politiek de regie kwijt. De dynamiek van het geweld en het leed neemt het over. Daarom zouden we misschien moeten ophouden oorlog te beschouwen als een instrument dat verstandig kan worden ingezet, en als een spel dat met voldoende intelligentie kan worden gewonnen.
Clausewitz had gelijk dat oorlog en politiek met elkaar verbonden zijn. Maar misschien draaide hij de richting van de causaliteit om.
Oorlog is het einde van de Politiek en er zijn andere middelen nodig om de Politiek weer te kunnen voortzetten”.
Wie Oorlog ziet als een spel
En denkt dat te kunnen winnen
Kan hopelijk goed tegen zijn verlies
Teun Tzu
