De krijgsmacht staat voor complexe uitdagingen. Dreigingen zijn sneller, slimmer en meerdimensionaal. Juist dan is het cruciaal dat we intern spreken met één taal. Toch blijft de term 3D vaak in gebruik voor iets wat geen 3D-probleem is: luchtdreiging. De term ‘3D’ is in ons militaire vocabulaire inmiddels zo breed opgeblazen, dat het eerder tot verwarring dan tot verbinding leidt.
In dit artikel betoog ik dat we moeten stoppen met het duiden van luchtdreiging als ‘dreiging uit de derde dimensie’. In plaats daarvan moeten we – in lijn met NAVO-doctrine en het denken binnen Multi Domain Operations (MDO) – spreken van een dreiging uit het luchtdomein. Niet omdat het mooier klinkt, maar omdat het preciezer, actueler en effectiever is. MDO is namelijk bedoeld om als concept eenheid van opvatting en samenhang van inspanningen binnen Defensie te bevorderen.
‘3D’ is een besmette term
Binnen de krijgsmacht is ‘3D’ een kameleon geworden. Wie opgroeide in de ISAF-generatie, kent 3D als Defence, Diplomacy & Development – een instrument van geïntegreerde benadering (de voorloper van de comprehensive approach). Sinds de opkomst van de informatiemanoeuvre verwijst 3D vaak naar de drie effectdimensies: fysiek, cognitief, virtueel. En dan is er nog de klassieke interpretatie: ruimtelijke driedimensionale ordening (lengte, breedte, hoogte).
Wie ‘3D-denken’ zegt, zegt dus… eigenlijk niets. Of alles. Het gevolg? Verschillende definities binnen één gesprek. Geen klein detail als stafofficieren van verschillende wapens en dienstvakken samen in een staf tot een gezamenlijk advies moeten komen om het gevechtsplan – de Course of Action (COA) – vorm te geven.
Luchtdomein sluit wél aan bij MDO-denken
MDO is niet alleen een modewoord – het is een conceptuele omwenteling die NATO breed omarmd heeft. Waar ‘3D’ multi-interpretabel is, is ‘luchtdomein’ een zuivere term binnen MDO. Het luchtdomein is daarin één van de vijf erkende domeinen (land, zee, lucht, cyber, ruimte), en het is essentieel om dreiging binnen dat domein ook als zodanig te duiden. Vanuit het principe van cross domain operations – waarbij effecten van het ene domein in een ander domein worden gerealiseerd – moet onderkend worden dat effecten in het landdomein – zoals een ontregelde manoeuvre – voort kunnen komen uit dreiging vanuit het luchtdomein. Dit geldt evenzo voor effecten die vanuit het cyber-, informatie- of ruimtedomein ontstaan. Het expliciet maken van deze kruisende domeinen is essentieel in de Intelligence Preparation of the Environment (IPOE), zodat planning en optreden daadwerkelijk domeinoverstijgend en geïntegreerd kunnen zijn.
Door te spreken over luchtdomein in relatie tot dreiging:
sluiten we aan bij NAVO-terminologie (zoals vastgelegd in de AJP-01 en de Nederlandse Defensie Doctrine 2025);
faciliteren we interoperabiliteit en gezamenlijke planning;
én geven we luchtverdediging een volwaardige plek binnen het gevecht van verbonden wapens.
Aanbeveling: één taal, één domein
De oplossing is eenvoudig: wees precies. Spreek over de dreiging uit het luchtdomein als je het belang van luchtverdediging in Large Scale Combat Operations (LSCO) wil duiden. Vermijd ‘3D’, behalve wanneer het functioneel is binnen zijn oorspronkelijke context – bijvoorbeeld bij het duiden van een Area of Operations (AOO) die niet alleen lengte en breedte kent, maar ook hoogte.
Concreet pleidooi:
Vermijd zoveel mogelijk 3D en gebruik de term ‘dreiging uit het luchtdomein’ in opleidingen, lesmateriaal, staf overleggen en doctrines wanneer luchtdreiging bedoeld wordt;
Denk MDO en verwerk cross-domain operations in een IPOE om MDO ook op tactisch niveau te laten leven.
Afsluiting
De krijgsmacht staat niet stil. MDO vraagt om wendbaarheid in denken en doen. Laten we dan ook de taal die we gebruiken mee laten groeien. Niet om semantische muggen te ziften, maar om te vechten als één. Wie vindt dat anderen meer in ‘3D’ moeten denken, doet zichzelf tekort. Laten we de lucht klaren, onze horizon verbreden en ons zicht scherpstellen op de toekomst – voor onszelf, en voor de gevechten die nog komen.
